Rok Andrzeja Wajdy – obchody setnej rocznicy urodzin mistrza

Lubisz kino Andrzeja Wajdy i chcesz aktywnie przeżyć jego setne urodziny? W 2026 roku cała Polska zamienia się w wielkie święto poświęcone mistrzowi ekranu. Z tego artykułu dowiesz się, gdzie, kiedy i w jaki sposób obchodzony będzie Rok Andrzeja Wajdy.

Dlaczego 2026 jest Rokiem Andrzeja Wajdy?

Rok 2026 został oficjalnie ogłoszony przez Senat Rzeczypospolitej Polskiej Rokiem Andrzeja Wajdy. To symboliczne spięcie dwóch dat: setnej rocznicy urodzin reżysera przypadającej na 6 marca 1926 roku i dziesiątej rocznicy jego śmierci w październiku 2016. Dla wielu osób to naturalny moment, by wrócić do jego filmów i zastanowić się, co dziś mówią o polskiej historii, pamięci i wspólnocie.

Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, podkreślała, że Rok Andrzeja Wajdy ma być „rokiem rozmowy społecznej”. Chodzi o rozmowę o tym, jak sztuka pomaga zrozumieć współczesność, jak uczy patriotyzmu pojmowanego jako duma z Polski, a nie tylko deklaracja narodowościowa. Wajda traktował kino jako narzędzie namysłu nad rzeczywistością. Dlatego jego twórczość stała się dla polityków, edukatorów i widzów punktem odniesienia w debacie o pamięci, odpowiedzialności i demokracji.

Kim był Andrzej Wajda dla polskiej kultury?

Andrzej Wajda to jeden z najważniejszych twórców europejskiego kina XX i XXI wieku. Reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, scenograf, a jednocześnie żołnierz Armii Krajowej, senator I kadencji, współtwórca polskiej szkoły filmowej i kina moralnego niepokoju. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a później w słynnej łódzkiej Filmówce, co ukształtowało jego wyczucie obrazu i narracji.

Był laureatem najważniejszych światowych wyróżnień filmowych: Honorowego Oscara za całokształt twórczości, Złotej Palmy w Cannes, Honorowego Złotego Lwa w Wenecji, Honorowego Złotego Niedźwiedzia w Berlinie oraz Polskiej Nagrody Filmowej Orzeł. Otrzymał także Order Orła Białego. Węgierska reżyserka Marta Mészáros mówiła o nim, że był „najbardziej wolnym człowiekiem”, jakiego znała, a jego filmy uznawała za najlepsze wprowadzenie do polskiej historii.

Jakie filmy Wajdy wracają w Roku 2026?

Twórczość Wajdy to pasmo tytułów, które na stałe weszły do kanonu. Trylogia wojenna otworzona przez „Pokolenie” (1955), rozwinięta w „Kanale” (1957) i „Popiele i diamencie” (1958), przyniosła mu międzynarodową sławę. Później powstały takie filmy jak „Wesele”, „Ziemia obiecana”, „Brzezina”, „Bez znieczulenia” czy ekranizacja „Pana Tadeusza”. Wajda był też jedną z najważniejszych postaci kina moralnego niepokoju dzięki „Człowiekowi z marmuru” i „Człowiekowi z żelaza”.

W XXI wieku wrócił do tematów najboleśniejszych: „Katyń” (2007) przypominał o zbrodni na polskich oficerach, a „Powidoki” (2016) opowiadały o artyście zderzonym z systemem totalitarnym. W czasie współczesnych sporów o przeszłość i tożsamość te filmy działają jak żywe lustro. Nie dają prostych odpowiedzi, za to prowokują do myślenia o roli jednostki, sile propagandy czy granicach kompromisu.

Filmy Andrzeja Wajdy stały się trwałą częścią polskiej pamięci historycznej i wciąż kształtują nasz sposób patrzenia na wolność, odpowiedzialność i patriotyzm.

Jak będzie wyglądać inauguracja Roku Andrzeja Wajdy?

Oficjalne otwarcie obchodów zaplanowano na 6 marca 2026 roku, dokładnie w setną rocznicę urodzin reżysera. Centralnym elementem inauguracji staną się dwie duże wystawy, a także start ogólnopolskiego przeglądu filmowego, który przez cały rok przypomni widzom dorobek autora „Popiołu i diamentu”. Obchody obejmą zarówno przestrzenie galeryjne, jak i kina studyjne w całej Polsce.

Ważnym elementem startu Roku Wajdy będą również wydarzenia w Sejmie i Senacie. Uroczyste sesje, konferencje, wystawy i prezentacje przypomną Wajdę jako artystę, senatora i obywatela. Politycy różnych opcji podkreślają zgodnie, że był jednym z nielicznych autorytetów moralnych, który łączył ponad podziałami.

Wystawy fotograficzne i osobiste opowieści

Jedną z pierwszych ekspozycji będzie wystawa „Andrzej Wajda w obiektywie Renaty Pajchel” przygotowana przez Filmotekę Narodową – Instytut Audiowizualny. W galerii „Okno na Kulturę” zaprezentowane zostaną fotosy z planów filmowych, które przez blisko trzy dekady tworzyła Renata Pajchel – nazywana „etatową fotosistką” Wajdy. Jej fotografie to nie tylko dokumentacja, ale też osobna opowieść o polskim kinie.

Szczególne miejsce zajmą powiększone, wcześniej niepokazywane zdjęcia zza kulis. Widzisz na nich Wajdę przy pracy, w rozmowie z aktorami, w chwilach skupienia i napięcia. To pozwala spojrzeć na mistrza nie tylko jak na legendę, lecz także jak na człowieka zanurzonego w codzienności planu filmowego.

„Wajda. W stulecie urodzin” w Manggha

Druga ekspozycja inicjująca Rok Wajdy to wystawa „Wajda. W stulecie urodzin” w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie. Kuratorką jest Krystyna Zachwatowicz-Wajda, żona reżysera, scenografka, współtwórczyni wielu jego projektów. Zamiast klasycznej biografii chronologicznej, wybrała układ tematyczny, oparty na wątkach, fascynacjach i ważnych momentach życia.

Na wystawie zobaczysz fotografie, szkice, rysunki, cytaty i notatki z prywatnego archiwum. Materiały dotyczą zarówno filmów, teatru, jak i zaangażowania społecznego czy fascynacji kulturą Japonii. Manggha – instytucja, którą Wajda współtworzył – jest miejscem szczególnym. To właśnie tu jego zainteresowanie Japonią zyskało materialny kształt i stało się częścią kulturalnej mapy Krakowa.

Jakie filmowe wydarzenia zaplanowano w Polsce?

Rok Andrzeja Wajdy to przede wszystkim powrót jego filmów na duże ekrany. Stowarzyszenie Kin Studyjnych przygotowało ogólnopolski przegląd „WAJDA: re-wizje”, który ma przybliżyć reżysera młodszym widzom i pokazać jego kino jako nowoczesne formalnie, odważne w diagnozach społecznych. Seanse odbywać się będą w kinach studyjnych w różnych miastach, przez cały rok.

Program przeglądu ułożono „w rytmie kalendarza” – każdy miesiąc ma swój film, dopasowany do nastroju pory roku. Cykl otwiera „Popiół i diament”, film uznawany za najważniejszy i najbardziej osobisty w dorobku Wajdy. W repertuarze pojawią się także m.in. „Niewinni czarodzieje”, „Wesele”, „Wszystko na sprzedaż”, „Człowiek z marmuru”, „Brzezina”, „Bez znieczulenia” i „Kronika wypadków miłosnych”.

Jak wygląda kalendarz wydarzeń edukacyjnych?

Program Roku Wajdy nie kończy się na seansach. Ważne miejsce zajmują projekty edukacyjne, skierowane do nauczycieli, uczniów, studentów i młodych twórców. Organizują je Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, Polski Instytut Sztuki Filmowej, Szkoła Wajdy, Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy, a także wiele innych instytucji.

W planach są m.in. akademie filmowe, warsztaty, konferencje i projekty online. Ich wspólnym celem jest pokazanie, jak filmy Wajdy można wykorzystać na lekcjach historii, języka polskiego czy wiedzy o społeczeństwie. Dla młodzieży to szansa, by zobaczyć, że kino sprzed kilku dekad wciąż mówi o ich problemach: presji, odpowiedzialności, konflikcie między jednostką a systemem.

• cykl „Akademia Polskiego Filmu – Malarstwo w filmach Andrzeja Wajdy” w Warszawie, Łodzi i Gdańsku,
• projekt „MŁODZI I WAJDA” łączący PISF, Filmweb, Szkołę Wajdy i festiwal „Młodzi i Film”,
• konferencja „Andrzej Wajda. Uczeń, nauczyciel, twórca. Inspiracje edukacyjne” w Muzeum Historii Polski,
• warsztaty filmowe dla dzieci i młodzieży w Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych.

Znaczek pocztowy, uchwała Sejmu i inne formy upamiętnienia

W Sejmie odbyła się uroczysta konferencja „Andrzej Wajda 2026. Setna rocznica urodzin Mistrza”. Wzięli w niej udział m.in. Małgorzata Kidawa-Błońska, Włodzimierz Czarzasty, Daniel Olbrychski, a także aktorzy i reżyserzy młodszego pokolenia. Mówiono o Wajdzie jako o artyście, który „kształtował pokolenia” i uczył, co jest naprawdę ważne.

Podczas wydarzenia prezes Poczty Polskiej Sebastian Mikosz zaprezentował projekt specjalnego znaczka autorstwa Andrzeja Pągowskiego. Na znaczku widnieje wizerunek reżysera z kamerą, oparty na fotografii Andrzeja Zbranieckiego z planu „Ziemi obiecanej” z 1974 roku. Emisja obejmie 72 000 sztuk, po 6 znaczków w arkuszu, co z pewnością zainteresuje filatelistów i miłośników kina.

Co przygotował Kraków na Rok Andrzeja Wajdy?

Dla Krakowa Rok Wajdy ma szczególny wymiar. To miasto, w którym reżyser studiował, pracował w Narodowym Starym Teatrze, współtworzył Mangghę i Pawilon Wyspiańskiego, a w końcu spoczął na Cmentarzu Salwatorskim. Prezydent Krakowa Aleksander Miszalski podkreślił, że stolica Małopolski chce uczcić nie tylko laureata Oscara, ale przede wszystkim mieszkańca miasta i jego aktywnego obywatela.

Krakowskie obchody obejmą wystawy, spacery miejskie, przeglądy filmowe, spektakle teatralne i międzynarodowe projekty. Włączą się najważniejsze instytucje: Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, ASP im. Jana Matejki, Stowarzyszenie Przyjaciół ASP, Stary Teatr, Cricoteka, Muzeum Etnograficzne, krakowskie kina i festiwale, w tym Mastercard Off Camera.

Wystawy i projekty przestrzenne w Krakowie

Jednym z najciekawszych przedsięwzięć jest wystawa „100×100 – artystyczna reinterpretacja dziedzictwa Andrzeja Wajdy”. Stowarzyszenie Przyjaciół ASP, we współpracy z Akademią Sztuk Pięknych, zaprosiło artystów do stworzenia stu autorskich prac inspirowanych filmami, teatrem, niezrealizowanymi projektami oraz fascynacją Japonią. Prace pojawią się w przestrzeni przy placu Jana Matejki, stając się częścią miejskiego pejzażu.

Równolegle Manggha pokaże w Düsseldorfie wystawę „Andrzej Wajda: Exhibition” przygotowaną z tamtejszym Filmmuseum. Zaprezentuje ona rysunki, storyboardy, plakaty, legendarne rekwizyty i multimedialne projekcje scen z filmów. To jedna z ważnych odsłon międzynarodowego wymiaru Roku Andrzeja Wajdy, obok projektów w Waszyngtonie, Los Angeles i Tokio.

Spacery, kino plenerowe i miejskie akcje

Jeśli lubisz zwiedzać miasto pieszo, krakowskie obchody szczególnie cię zainteresują. Z inicjatywy Krystyny Zachwatowicz-Wajdy powstał „Spacerownik” – drukowany przewodnik po miejscach związanych z reżyserem. Prowadzi on przez okolice ASP, Starego Teatru, Mangghi, Pawilonu Wyspiańskiego i skweru jego imienia, pokazując Kraków oczami Wajdy.

Muzeum Fotografii w Krakowie szykuje z kolei spacery filmowe – zarówno ekstremalną, dziesięciokilometrową trasę z Kopca Kościuszki na Kopiec Krakusa, jak i październikowy spacer w rocznicę śmierci reżysera. Do tego dojdą kina plenerowe na Żoliborzu w Warszawie, performatywne akcje na Skwerze Andrzeja Wajdy i odsłonięcie ławeczek oraz muralu poświęconych parze Wajda – Zachwatowicz.

• wystawa „Taki mi się marzy dramat. Stanisław Wyspiański w interpretacjach Andrzeja Wajdy” w Pawilonie Wyspiańskiego,
• performatywna akcja z aktorami Teatru KTO na Skwerze Andrzeja Wajdy,
• ławeczki poświęcone Wajdzie i Krystynie Zachwatowicz-Wajdzie w miejskiej przestrzeni,
• mural wyłoniony w międzynarodowym konkursie, inspirowany jego twórczością.

Jak Rok Andrzeja Wajdy łączy kino, edukację i wspólnotę?

Czy film może być narzędziem do rozmowy o etyce i odpowiedzialności? W programie Roku Wajdy założono, że właśnie tak ma działać to święto. Wiele projektów koncentruje się na pracy z młodzieżą, nauczycielami i środowiskiem akademickim. Organizatorzy chcą, żeby filmy Wajdy stały się punktem wyjścia do rozmowy o historii, prawdzie i roli artysty w życiu publicznym.

W Muzeum Historii Polski zaplanowano ogólnopolską konferencję dla pedagogów, edukatorów i filmoznawców. Uczestnicy będą szukać nowych dróg wykorzystania dorobku Wajdy w dydaktyce. Nauczyciele dostaną „Niezbędnik filmowy” – pakiet materiałów metodycznych oraz bezpłatny dostęp do wybranych filmów, co ułatwi prowadzenie zajęć z uczniami w wieku 13–18 lat.

Założenie jest proste: twórczość Wajdy ma stać się narzędziem rozmowy o historii, etyce i wspólnocie, a nie tylko obowiązkową pozycją na liście szkolnych lektur filmowych.

Międzynarodowy projekt „Wajda Generation”

Rok Wajdy wychodzi daleko poza Polskę. Projekt „Wajda Generation” ma przypomnieć jego filmy widzom za granicą, ale też pokazać, jak wpływały na kolejne pokolenia twórców. Cykl wydarzeń przewidziano w Waszyngtonie (marzec 2026), Los Angeles (lato) i Tokio (listopad). W programie znajdą się przeglądy filmowe, dyskusje, warsztaty oraz działania online, w tym videocast „Wajda. A Legacy of Resistance” dostępny na culture.pl, Spotify i YouTube.

Międzynarodowy wymiar podkreśla też praca instytucji takich jak Instytut Adama Mickiewicza, Fundacja Kyoto–Kraków czy Stowarzyszenie Filmowców Polskich. Dzięki nim filmy Wajdy – od „Kanału” po „Powidoki” – wracają na ekrany zagranicznych kin, a jego nazwisko pojawia się w nowych kontekstach, obok debat o demokracji, wolności słowa i roli artysty w czasach kryzysów.

Nowe centrum filmowe i spektakle multimedialne

Jesienią 2026 roku ważnym punktem obchodów będzie otwarcie zmodernizowanego kina Tęcza w Warszawie. Budynek przy ulicy Suzina 6 stanie się stałą siedzibą Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy. Oprócz nowoczesnej sali z zaawansowanym systemem dźwiękowym znajdzie się tam projektor na taśmę 35 mm, co pozwoli prezentować filmy w klasycznej, analogowej formie.

W CFK powstanie multimedialna wystawa poświęcona Wajdzie jako „artyście totalnym” – twórcy, który swobodnie łączył film, teatr i sztuki wizualne. Program uzupełnią spektakle i koncerty, w tym widowisko „Wajda Kilar Śląsk”, przygotowane przez Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk” im. Stanisława Hadyny. Połączy ono muzykę Wojciecha Kilara, taniec i śpiew w hołdzie reżyserowi i jego filmom.

Jak możesz śledzić Rok Andrzeja Wajdy?

Pełny kalendarz wydarzeń w Polsce i za granicą znajdziesz na oficjalnej stronie Roku Wajdy prowadzonej przez Polski Instytut Sztuki Filmowej. W Krakowie zestawienie projektów jest również dostępne w miejskim BIP. W planie są premiery nowych plakatów w ramach projektu „Wajda na nowo. Suplement” (partnerem jest Totalizator Sportowy), spacery, dyskusje, seanse i akcje performatywne.

Rok Andrzeja Wajdy został pomyślany jako zaproszenie do wspólnego namysłu nad historią, odpowiedzialnością i tym, kim dziś jesteśmy jako wspólnota. Dla jednych będzie to powrót do znanych filmów, dla innych – pierwsze spotkanie z twórcą „Człowieka z marmuru”. W obu przypadkach to szansa, by usiąść w kinie i zobaczyć na ekranie Polskę, której obraz Wajda tworzył przez ponad sześćdziesiąt lat pracy.